როგორ ვასწავლოთ კითხვა დისლექსიის მქონე ბავშვებს

თუ ამ სტატიას კითხულობთ, ალბათ მშობელი ან მეურვე ხართ, ვისი ბავშვიც ახლახან აღმოჩნდა დისლექსიის მქონე ან ეჭვობთ, რომ შეიძლება ჰქონდეს. 

ბავშვისთვის კითხვა ზოგადად შეიძლება რთული იყოს, ხოლო თუ მას უჭირს ტრადიციული სწავლა, ეს პროცესი კიდევ უფრო მძიმდება. არ ინერვიულოთ — ჩვენი დამფუძნებელი და გენერალური დირექტორი, კლიფ ვაიცმანი, 9 წლისამ დიაგნოზი მიიღო და შექმნა Speechify პირველ რიგში იმისთვის, რომ დაეხმაროს ბავშვებს, ვისაც კითხვა უჭირს — ასე რომ, დისლექსიაში გამოცდილები ვართ! მეტი დისლექსიაზე 

რა არის დისლექსია?

დისლექსია აღინიშნება დაახლოებით 15% ბავშვებში და, ოქსფორდის განმარტებით, ნიშნავს “სწავლისა და სიტყვების, ასოების და სიმბოლოების აღქმის სიძნელეს, ზოგადი ინტელექტის დაზიანების გარეშე”.

ჩვენ Speechify-ში დისლექსიას სხვა თვალით ვუყურებთ. გვჯერა, რომ ტრადიციული სწავლება მართლაც უშლის ხელის დისლექსიის მქონეებს, მაგრამ ეს უნარშეზღუდულობა კი არა, განსხვავებული თავისებურებაა. დისლექსიის მქონე ადამიანები ინტელექტით ისევე ძლიერები, ან კიდევ მეტად ძლიერებიც არიან, უბრალოდ სწავლის შესაბამისი მეთოდი სჭირდებათ. 

დისლექსია, ძირითადად, წერისა და მეტყველების დამუშავების სირთულეა, როგორც ბავშვებში, ისე უფროსებში.  ხშირად უჭირთ სიტყვების დაკავშირება ბგერებთან, რის გამოც კითხვა და ტექსტის გაგება ნელდება. უმეტესად ბავშვობაში იჩენს თავს, თუმცა შეიძლება წლობით შეუმჩნეველიც დარჩეს. 

დისლექსიას ხშირად „კითხვის გაჭირვებასაც“ ეძახიან, თუმცა ის სხვადასხვანაირად შეიძლება გამოვლინდეს — ზოგისთვის უფრო რთულია წერა, მართლწერა ან გამოთქმა.

დისლექსიის სიმპტომები ბავშვებში

დისლექსიის ნიშნები ზოგჯერ 1-2 წლის ასაკშიც შეიძლება გამოჩნდეს, როცა ბავშვი პირველად იწყებს საუბარს. 5 წლამდე შეიძლება გამოიხატოს ენის დაგვიანებით, მაგალითად: 

• გვიან დაიწყოს ლაპარაკი;
• სიტყვების გამოთქმის სირთულე და ხშირი შეცდომები;
• ბგერების არევა;
• ძალიან ადრეული ბუტბუტი;
• ასო-ბგერებისა და სიტყვების დამახსოვრების პრობლემა;
• საუბრის რიტმის დალაგების სირთულე.

თუმცა, ყველა ბავშვს, ვისაც ენა უგვიანდება, დისლექსია არ უვითარდება, და არც ყველა დისლექსიის მქონე ბავშვს აქვს მეტყველების პრობლემა. ხშირად სიმპტომები 5-6 წლის ასაკში, კითხვის სწავლისას იჩენს თავს. ამ ეტაპზე შეიძლება გამოჩნდეს შემდეგი: 

• კლასის დონეზე უფრო ნელი ან სუსტი კითხვა;
• პატარა სიტყვების გამოტოვება ან შეცვლა (at, am, to და ა.შ.);
• არ სიამოვნებს კითხვა, ურჩევნია, რომ წაუკითხონ;
• ინფორმაციის დამუშავების სირთულე;
• ხელნაწერზე სირთულე (დისგრაფია);
• ფონეტიკური მართლწერის სიძნელე;
• სიტყვების მოძებნისას დაბნეულობა;
• სიტყვების ნაწილებად დაშლა უჭირს;
• არ სიამოვნებს სკოლაში წასვლა;

თუ ასეთიდან რამდენიმე ნიშანი შეამჩნიეთ, ან მასწავლებელმაც გაგახმაურათ ეს საკითხი, სასურველია, რომ თქვენი შვილი სპეციალისტმა შეამოწმოს. 

დისლექსიის დიაგნოზი და ოფიციალური ფსიქოლოგიური შეფასება მნიშვნელოვანია, რადგან სწორედ ამაზე დაყრდნობით განისაზღვრება სკოლაში საჭირო მომავალი მხარდაჭერა — მაგალითად, დამატებითი დრო, კომპიუტერის გამოყენება გამოცდებზე და ა.შ. გასათვალისწინებელია, რომ დისლექსია გენეტიკურია და ხშირად თაობიდან თაობაზე გადადის — თუ თქვენ ან თქვენს მშობელს გაქვთ, თქვენს შვილსაც აქვს მაღალი ალბათობა. 

მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, რომ ამ სიმპტომების უკან ხშირად დგას ფონემური და ფონოლოგიური შეგნების სირთულე.

რა არის ფონოლოგიური შეგნება?

ფონოლოგიური შეგნება ნიშნავს მეტყველებაში ხმოვანი ერთეულების ამოცნობასა და მათზე მანიპულირებას. დისლექსიის გარეშე ბავშვებს მარტივად შეუძლიათ რითმების გაგება, მარცვლების დათვლა, ფონემების გამოყოფა და შერწყმა — მაგ., სიტყვა „sat” შეიძლება დავყოთ -s+at=sat. 

რა არის ფონემური შეგნება?

ფონემური შეგნება ნიშნავს სიტყვის ყველაზე პატარა ბგერის ამოცნობასა და მართვას მეტყველებაში. მაგ., ბავშვი, ვისაც ეს უნარი აქვს, შეძლებს მოისმინოს და გამოყოს /c/ /a/ /t/ - „cat“-ში, ან /k/ /i/ /ck/ - "kick"-ში. 

ფონოლოგიურ და ფონემურ შეგნებას შორის სხვაობაა: ფონოლოგიური მოიცავს ბგერით ერთეულებს, მარცვალს, სიტყვის დასაწყისსა და ბოლოს, ხოლო ფონემური მხოლოდ ყველაზე მცირე ბგერას ეხება. ფონემური შეგნება ფონოლოგიური შეგნების ნაწილია. ორივე აუცილებელია ბავშვის სწავლის, კითხვისა და მართლწერისთვის. 

სანამ კონკრეტულ სავარჯიშოებზე გადავიდოდეთ, შევხედოთ ზოგად რჩევებს — როგორ დავეხმაროთ შვილს კითხვაში. 

ზოგადი რჩევები დისლექსიის მქონე ბავშვის კითხვაზე

პერსონალიზებული სწავლება — დისლექსია სხვადასხვანაირად ვლინდება — მსუბუქიდან მძიმე ფორმამდე. უნდა შერჩეს სწავლის ყველაზე შესაფერისი მეთოდი და სწავლება მის საჭიროებებზე დავაფუძნოთ. 

მარჯვენა ტვინის სტრატეგიები — დისლექსიის მქონეთა უმეტესობა მეტად იყენებს ტვინის მარჯვენა ნახევარსფეროს — ემოციას, კრეატიულობას. ამიტომ სასურველია ფერადი მასალა, დისკუსია და შემოქმედებითი აქტივობები კითხვის პროცესში. 

მულტისენსორული მიდგომა — დისლექსიის მქონე ბავშვს კითხვა ასწავლეთ ყველა გრძნობის ჩართვით. მხედველობითი, სმენითი და მოძრაობითი სწავლების კომბინაცია ყველაზე ეფექტურია.

გამჭვირვალე სწავლება — მნიშვნელოვანია, ყველაფერი პირდაპირ და გასაგებად ავუხსნათ. უთხარით, რას, როგორ და რატომ კითხულობს. მასწავლებელი და მოსწავლე ერთსა და იმავე ხედვაზე უნდა იყვნენ. 

ახლა, როცა საფუძველი მოვამზადეთ, გადავიდეთ ფონოლოგიურ და ფონემურ შეგნებაზე.

ბავშვებში ფონოლოგიური და ფონემური შეგნების განვითარება

დისლექსიის მქონე ბავშვებს ხშირად სუსტად აქვთ განვითარებული ფონოლოგიური და ფონემური შეგნება, რის გამოც უჭირთ სიტყვების გაჟღერება და წინადადებების კითხვა. voici სავარჯიშოები, რომლებიც შეგიძლიათ გამოიყენოთ: 

CVC-ის ტიპის სიტყვების შექმნა — დისლექსიის მქონე ბავშვებს ხშირად უჭირთ ბგერების შერწყმა. გააკეთეთ ასოების ბარათები, დაუწყეთ კონსონანტებითა და ხმოვნებით. მაგალითად, აიღეთ 6 ასო (c,s,p,o,a,t) და დააწყეთ cat, pot, sat. ჰკითხეთ, რომელი ბგერით იწყება და ა.შ. შემდეგ სიტყვა ხმამაღლა თქვას და თითით „დახატოს“ მაგიდაზე.

წაიკითხეთ რითმული ისტორიები — დისლექსიის მქონე ბავშვებისთვის რთულია ასოების და ბგერების დაკავშირება, მაგრამ ფერადი წიგნების რითმული ტექსტები (მაგ. 'Jack and Jill', 'Humpty Dumpty') ძალიან ეხმარება. ერთად ვპოულობთ სხვა რითმულ სიტყვებს და ვქმნით „რითმების ბანკს“. 

მარცვლების თამაში — დისლექსიის მქონე ბავშვს სიტყვაში ბგერების შეგნება ხშირად უჭირს. გამოიყენეთ სურათიანი ბარათები, სთხოვეთ, სიტყვა ხმამაღლა თქვას და თითით დაითვალოს მარცვლები — ეს ავითარებს როგორც ფონემურ შეგნებას, ისე კითხვის უნარს. 

სიტყვათა ამოცნობა დისლექსიის მქონე ბავშვებში 

ამოცნობადი სიტყვების (რომლებსაც მაშინვე ვცნობთ და აღარ ვშიფრავთ) დამახსოვრება დისლექსიის მქონეთათვის ხშირად რთულია, რადგან ეს სიტყვები ყოველთვის ისე არ იწერება, როგორც ისმის. როცა ბავშვმა ბგერებით კითხვის გაშიფვრა ისწავლა, ასეთ სიტყვებს ხშირად ახალი და დამაბნეველი ხასიათი აქვს. ამისთვისაც არსებობს ეფექტური სავარჯიშოები.

სურათობრივი მეხსიერების გამოყენება — ბევრ დისლექსიის მქონე მოსწავლეს აზროვნებისას ძალა דווקא სურათებში აქვს, არა სიტყვებში. ამის გამოყენება შეიძლება: სთხოვეთ ბავშვს, წარმოიდგინოს სიტყვიდან მენტალური სურათი, შემდეგ დაფაროს სიტყვა, თვითონ დაწეროს და გადაამოწმოს, სწორად ჰქონდა თუ არა გახსოვდეს.

სიტყვების დამთხვევა სურათებთან — კვლევები აჩვენებს, რომ დისლექსიის მქონეებს ძლიერი სურათობრივი მეხსიერება აქვთ. სთხოვეთ, ბარათზე დაწეროს სიტყვა და გვერდით თავად დაუხატოს სურათი — ასე უკეთ დაამახსოვრებს. 

მომანგების შექმნა — მომანგები (სიმღერა, რითმა, აბრევიატურა ან მოკლე ფრაზა) ინფორმაციის დამახსოვრებაში გვეხმარება. მიეცით ბავშვს საშუალება, შექმნას პატარა სიმღერა ან ლექსი სავარჯიშო სიტყვებით და ამით „ჩართოს“ თავისი მარჯვენა ტვინი. 

ამ რჩევებიდან რამდენიმე მაინც რომ გამოიყენოთ, უკვე კარგი დასაწყისი იქნება ბავშვის კითხვაში დასახმარებლად. თუმცა, ჩვენი უფასო აპი Speechify ამაში კიდევ უფრო გაგიმარტივებთ საქმეს.

როგორ ეხმარება Speechify დისლექსიის მქონე ბავშვებს კითხვაში

Speechify შეიქმნა სწორედ დისლექსიით გამოწვეული სირთულეების დასაძლევად. 

ჩვენი დამფუძნებელ კლიფს დისლექსია 3-ე კლასში დაუდგინეს. მისთვის ერთი წინადადების წაკითხვაც ისე რთული იყო, როგორც ოთხნიშნა გამრავლების ამოხსნა მათემატიკაში. ძალიან უნდოდა კითხვა, მაგრამ წიგნთან ჩასკუპებული მალევე იძინებდა. 

შემდეგ მან აღმოაჩინა აუდიოწიგნების ძალა. 

ყველა წიგნს აუდიოვერსია არ აქვს. ამიტომ, როცა ბრაუნის უნივერსიტეტში სწავლობდა, კლიფმა 4 წელი დახარჯა ტექსტის-ზეპირად გადამყვან სისტემაზე მუშაობაში — ეს სისტემა დღეს არის Speechify! საკუთარი გამოცდილების გაზიარებით მან ათასობით ადამიანს დაეხმარა სკოლასა და ცხოვრებაში.

Speechify დისლექსიის მქონეებისთვის განსაკუთრებით იმით არის გამორჩეული, რომ სწავლა მულტისენსორული ხდება. როცა Speechify ხმამაღლა კითხულობს ტექსტს, ეკრანზე იმავე დროს ჰაილაითს აკეთებს კონკრეტულ სიტყვებზე. ბავშვი ერთდროულად ისმენს და ხედავს სიტყვას. ეს ერთად აუმჯობესებს როგორც ფონემურ შეგნებას, ისე სიტყვათა ამოცნობას. ასევე შეგიძლიათ კითხვის სიჩქარე შეანელოთ 10 wpm-მდეც კი, რომ ბავშვმა თითოეული ბგერა ბოლომდე გაიგოს. 

Speechify-ს მარტივად ჩართავთ ზემოთ აღწერილ სავარჯიშოებში. მაგალითად, გადაიღეთ ფოტო თქვენი CVC ან მარცვლოვანი სიტყვის სიიდან და მოასმენინეთ ბავშვকে Speechify-ს საშუალებით. ასევე შეგიძლიათ აირჩიოთ სურათი ან ჩამოტვირთოთ PDF ვერსია რითმული წიგნის და ერთად მოუსმინოთ. აპი ჰაილაითს გააკეთებს რთულ სიტყვებზე, რომ შემდეგ ბავშვს თქვენთან ერთად განიხილოს. 

დროთა განმავლობაში თქვენი შვილი გაავარჯიშებს სმენით აღქმას და შეძლებს წიგნების უფრო მაღალი სიჩქარით მოსმენას ჩვენი ავტომატური დაჩქარების ხელსაწყოს მეშვეობით — ამით ტექსტს ყურებით უფრო სწრაფად „გაივლის“, ვიდრე მხოლოდ კითხვისას შეძლებდა.

ბოლოს, თუ თქვენს შვილს კითხვა უჭირს, აუხსენით, რომ Speechify-ს დახმარებით აუცილებლად გაუმჯობესდება. წაკითხვის შიში ხშირად იწვევს სკოლაში ყოფნის შიშსაც, რადგან ეშინიათ ხმამაღლა წაკითხვის როგორც შესვენებებზე, ისე გაკვეთილებზე. მაგრამ მოსმენით სწავლა ამ შიშს მნიშვნელოვნად შეამცირებს და თქვენს შვილს თანაკლასელებს სწრაფად აუწევს ტემპს. 

რაც უფრო ხშირად დაიწყებს თქვენი შვილი სასიამოვნოდ წიგნების მოსმენას, მით მეტად მოუნდება ახალი წიგნების აღმოჩენა და შესაბამისად, გაიზრდება როგორც მისი ცოდნა, ისე სიყვარული კითხვის მიმართ.